Para Teorisi ve Politikaları

Posted: Mart 4, 2013 in Bankacılık, Finans
Etiketler:

Para  Teorisi  ve  Politikaları :

            Para için iktisatçıların ve belirledikleri tanımlarla günlük hayattaki tanımlar farklıdır. Günlük hayatta para nakit paradır. İktisatçılara göre mal ve hizmet bedellerinin ödenmesi ve borçların geri ödenmesinde kullanılan ve herkes tarafından kabul gören bir ödeme aracıdır.

            İktisatçılara göre paranın tanımına yalnızca nakit girmiyor. Çek,vadesiz mevduat,kredi kartları da giriyor.

                        Servet :

            Servetten kasıt sadece kişinin sahip olduğu nakit para değil,sahip olduğu tüm menkul kıymetler de servettir. Servet,kişinin aktif değerlerini veya malvarlığını içermektedir. Para ile servet arasında bir ilişki vardır.

                        Gelir :

            Kişinin çok para kazanması gelirini ifade eder.

            Gelir ile para arasındaki fark;

            Gelir;bir akım söz konusudur. Gelirin az ya da çok olduğu kazanmış olduğu zaman dilimine bağlıdır. Kişinin geliri belirsizdir.

            Para;para nakit olarak sahip olunan değer olduğu için stok bir kavramdır. Kişinin parası belirlidir.

            Para olarak kabul edilen ödeme aracının fonksiyonları;

1            Değişim Aracı : Mal ve hizmetlerle değişim fonksiyonunu üstlenmesidir. Takasın önemini ortaya çıkarmıştır. Takas ekonomide malın malla değişimi vardır. Malın malla değiştirilmesi için karşı karşıya gelmesi gerekir. Bu da zaman kaybıdır. Bu zaman kaybını önlemek (gidermek) için paranın değişim aracı olması önemlidir.

2            Hesap Birimi : Nasıl ki uzaklığı km ile belirtiyorsak mal ve hizmetlerin bedellerinin ölçülmesinde de bir araç kullanmak gerekiyor. Bu da paradır. Mal sayısı azken sorun yoktur. Zamanla mal sayısı artınca veya ekonominin karışması nedeniyle fiyatların belirlenmesi zorlaşır. Bu nedenle hesap birimi kullanılır. İşlemleri azaltır. Zaman içerisinde mal sayısı artar. Bu nedenle paranın miktarının da artması gerekiyor. Bunu belirtmek için hesap birimi:

                                   n.(n – 1)

                                  ––––––––         kullanılır.

                                        2

3            Değer Biriktirme Aracı : Paranın elde edilmesinden harcamasına kadar geçen sürede değerini koruma fonksiyonudur. Örneğin kişilerin alışveriş için vakitleri olmayabilir veya alışverişe ihtiyaçları olmayabilir. Dolayısıyla belirli bir zaman diliminde para elde tutulur. Altın,menkul kıymetler de değer biriktirme aracıdır. Ama kişiler genelde paralarını kullanmayı tercih ederler. Çünkü para nakittir, likitidesi tamdır. Ayrıca altın ve menkul kıymetlerin bozuluşunda zarar edilebilmektedir.

            Bir paranın değer biriktirme aracını başarıyla yapabilmesi enflasyona bağlıdır. Eğer bir ekonomideki fiyatlar genel düzeyi sürekli artarsa para,değer birikim görevini tamamen yerine getiremez. Bu nedenle halk da nakitten menkul kıymet biriktirmeye gider.

            Para bu fonksiyonlarını yerine getiriyorsa ekonomideki temel taşlarından biridir diyebiliriz.

            Paranın sahip olması gereken özellikleri:

1-      Standart olmalıdır (Değerinin kolayca bilinebilmesi açısından)

2-      Bölünebilir olmalıdır (Değişim aracı olarak kolayca kullanılması için).

3-      Kolayca taşınabilir olmalıdır.

4-      Çabuk deforme (yıpranma) olmamalıdır.

            Eski dönemlerde para olarak mal kullanılıyordu. Burada mal bölünemiyordu. Pirinç,buğday vb. para olarak kullanılıyordu. Kağıt paraya geçişin nedeni bu tür malların taşınmasındaki zorluktur.

                                   Paranın  Tarihçesi :

            İlk çağlarda takas ekonomisinde mal para sistemi kullanılıyordu. Nakde ihtiyaç yoktu. Belirli dönemlerde altın ve gümüş para olarak kullanıldı. Özellikle de sanayi devrimine kadar. Altın ve gümüş para sisteminde direk altın ve gümüşü kullanılmamıştır. Bankerlik yapan kişilere altın ve gümüşün emanet verilmesi karşılığında makbuzlar alınıyordu. Örneğin 10 gr altını temsilen makbuz veriliyordu. Bu makbuz sanayi devrimine kadar para olarak kullanılıyordu.

            Sanayi devriminden sonra kağıt para kullanımı gündeme geldi.1694 yılında kağıt paranın ilk basıldığı banka banknot basma özelliğine sahip ilk merkez bankası olan İngiltere Bankası’dır. Altın ve gümüş bir paranın sahip olması gereken özelliklere sahip olmadığı için kağıt para çıkartılmıştır.

            Osmanlı imparatorluğu’nda 19. yy ortalarına kadar bankacılık ya da bankacılık faaliyetini yapan kuruluşlara rastlanmamıştır. Sarraf ya da galata bankerleri bankacılık işlerini gerçekleştirmişlerdir. Sarraf ya da galata bankerlerinin yapmış olduğu işler para değişimi (kambiyo,yani yurt dışındaki paranın yurt içindeki parayla değişimi),devlete borç vermek,iskonto yapmak idi.

            Daha sonraki dönemlerde (Abdülmecit) Tanzimat’ın ilanıyla devletin masrafları fazlasıyla yükselmiştir. Bu nedenle devlet masraflarını karşılamak için 1840 yılında ilk Osmanlı kağıt parasını ihraç etmiştir. Bu kağıt paranın adı “Kaime-i Nakdiye-i Mǔtebere” dir. Bilinen kağıt paradan farkı sultanın mührünü taşıyor olmasıdır. Günümüz hazine bonolarına benzemektedir. Bu kağıt para 8 yıl vadeli ve %8 faiz oranlı bir borç senedidir.

            Borç senetlerinin taklidi ortaya çıkmıştır. Bunu önlemek için 1842 yılında kağıt para matbaada basılıp bu matbaada basılan kağıt paralar el yordamıyla yazılan kağıt paralar (borç senetleri) değiştiriliyor.

            İlk kağıt para Osmanlı İmparatorluğu sınırları içerisinde geçerliydi. İmparatorluk dış ülkelerle ilişkiye girince bu kağıt paranın değerini dışarıda korumak için İtalyan ve Fransız iki bankerle anlaşarak 1847 yılında Bank-ı Dersaadet (İstanbul Bankası) adlı ilk Osmanlı bankasını kurmuşlardır.

            Bu banka tüccarlar açısından çok yararlı olmuştur. Fransız ve İtalyan bankerler tüccarlara borç senetleri verip bankerlerin dışarıda tanınmış olması yardımıyla senetlerin dışarıda iş görmesini sağlamıştır.

            Banka devlete borç vermeye başlamıştır. Bu nedenle de 1850 yılında iflasa sürükleniyor. Bunu takiben 1856 yılında Ottoman Bank (Osmanlı Bankası) kuruluyor. Osmanlı Bankası daha sonra 1863 yılında Bank-ı Osmani-i Şahane bankasına katılıyor. MB kuruluncaya kadar merkez bankası görevini yapıyor. Ottoman Bank, Bank-ı Osmani-i’ye katılınca banknot basma hakkını alıyor.

                                   Türkiye’de  Mali  Kesim :

            Para mali kesim içinde kullanılmaktadır.

            Mali kesim; temel işlevi borç alıp verme olan kuruluşlardan oluşan kesimdir.

            Mali olmayan kesim; temel işlevi borç alıp verme olmayan kuruluşlardan oluşan kesimdir (özel kesim).

                                    Mali  Kesim  Kuruluşları :

1-      Merkez bankası

2-      Mevduat bankaları. Farklı sermayelerine göre:

–        Özel mevduat bankaları

–        Yabancı mevduat bankaları

–        Kamu mevduat bankaları

3-      Mali aracı kuruluşlar

–        Menkul kıymetler borsası

–        Bankerler

4-      Diğer mali kurumlar

–        Yatırım ve kalkınma bankları (Mevduat kabul etmezler)

–        Sigorta şirketleri

–        Kredi kooperatifleri

–        Menkul kıymetler yatırım fonları

–        Menkul kıymetler yatırım ortaklıkları

–        Risk sermayesi yatırım ortaklıkları

–        Gayri menkul yatırım ortaklıkları

5-      Yarı mamul kurumlar; SSK,SGK,Emekli sandığı,Bağ-Kur (direk kârları olmayıp ve borç almazlar)

            Literatüre bakılarak mali kesim, bankacılık ve bankacı olmayan kesim olarak 2’ye ayrılır.

            Ticari bankaları diğer mali kurumlardan ayıran özellik ticari bankaların kaydi para oluşturabilme özelliğidir. Kaydi para, banka parası veya kayıtsal para olarak da ifade edilebilir.

            Kaydi para; maddi varlığı olmayan,ancak banka hesaplarına alacak ya da borç kaydı düşülmesi suretiyle oluşturulan ödeme aracını ifade eder. Kaydi para, mevduat bankaları bünyelerine yatırılan paraları kredi olarak kullanırlar.bu paranın hesaptan hesaba aktarılması mümkündür. Fiziksel olarak direk dolaşıma çıkmasıdır.

            Kredi kartı kullanılırken bir hesaptan başka bir hesaba aktarım söz konusudur. Her hesap piyasada kullanıma çıkmayabilir. Oluşturulan para kaydi paradır.

1     Merkez Bankası :

            1930 yılında 1715 sayılı yasa ile anonim ortaklık şirketi formatında kurulmuştur. Bankanın temel amacı fiyat istikrarının sağlanması olup,bu amaca yönelik olarak para politikasını yürütmek ve bu politikayı yürütürken kullanılacak araçları tespit etmek bankanın yetkisi dahilindedir. MB, Türkiye’nin para otoritesidir. TCMB için bankaların bankası olarak ifade edilir.

            Para politikasının amacı piyasadaki para arzı ile para talebini dengede tutmaktır.

            Maliye politikası uzun vadede etki gösterir. Para politikası kısa vadede etki gösterir. Bu nedenle Türkiye’de para politikası tercih edilir.

            Merkez bankasının kuruluşunda 25,000,000’luk sermayesi,100’er liralık nama (isme) yazılı 250,000 hisseden oluşmuştur. Hisseler A,B,C,D sınıflarına ayrılmıştır.

            A sınıfı hisse senetleri hazineye,

            B sınıfı hisse senetleri milli bankalara,

            C sınıfı hisse senetleri diğer banka ve ayrıcalıklı şirketlere,

            D sınıfı hisse senetleri Türk vatandaşı gerçek ve tüzel kişilere ayrılmıştır.

            Başlangıçta 1715 sayılı yasayla hazinenin hisse payı %15 ile sınırlı tutulurken 1970 yılında çıkarılan 1211 sayılı yasayla bu pay %50’ye yükseltilmiştir. Hisse payı hazinenin merkez bankası üzerindeki etkisini gösterir.

            Hisse payı %50’ye çıkınca hazinenin merkez bankası üzerindeki etkisi artmıştır.

            TCMB’da 1985 yılında bağımsızlık yolunda ilk adımlar atılıyor. Bağımsızlık hükümetin etkisinden uzak bir para politikası yürütmektir.

            1991’de körfez krizi çıkmıştır. Merkez bankası bu kriz ile bağımsızlık politikasından uzaklaşıyor ve hükümete para vermek zorunda kalmıştır. MB her yıl krizle karşılaşıyor. Devlete par verdiğinden dolayı bağımsızlığını tamamen sağlayamamıştır.

                                    TCMB’ nin  Temel  Yetkileri :

1-  Para politikası yürütmek. Türk lirasının iç ve dış değerini korumak amacıyla gerekli tedbirleri alma.

2-  TL’nin hacim (miktar) ve tedavülünü (dolaşım) düzenlemek.

3-  Ülkenin altın ve döviz rezervini yönetmek.

                        Merkez  Bankasının  Para  Politikası  Yürütürken  Kullandığı  Araçlar :

1     Zorunlu (Munzam) Karşılık Oranı : Banka mevduatlarının (bankalar arası mevduat hariç) belli bir oranını TCMB’da açılan bir hesapta tutmak zorundadırlar. Bu zorunlu karşılık oranını yine merkez bankası belirler.

            Hem TL hem de yabancı para için bu oran kullanılır.

            Zorunlu karşılık oranı yükselirse para arzı üzerinde daraltıcı bir etki yapar. Yükselme sonucu bankaların kredi rezervi azalacak ve bankerler piyasada daha az para kullanacaklardır. Bu da para arzını daraltacaktır.

            Zorunlu karşılık oranı düşerse bankaların kredi rezervi artacak ve bankalar piyasada daha fazla para kullanacak. Bu da para arzını genişletecektir.

            Bankalar arası mevduat,bankaların birbirlerinin bünyelerinde bulundurdukları para (hesap)tır. Hesap aktarmalarında kolaylık sağlasın diye yapılır.

            1985 yılına kadar zorunlu karşılık oranı para politikası aracı olarak kullanılan en etkin araçtı.

            Zorunlu karşılık oranında MB’na yatırılan paranın bloke edilmesi gerekir. Hiçbir amaçla kullanılmamalıdır. Şayet kullanılırsa hesapların ayrılmalarında bir anlam kalmaz. Yani zorunlu karşılık oranının amacı yerine getirilemez.

            Yatırılma süresi 6 hafta olarak düşünülmüş daha sonra 2 hafta olarak belirlenmiştir. Çünkü,ancak bu yolla para politikası etkisini gösterir.

            Zorunlu karşılık oranı bankalar için bir fon oluşturur. Fon maliyetleri mevduatın maliyetlerinin yükselmesidir. Mevduata faiz uygulanır. Bu durumda kredi olarak kullandırabilecekleri miktar azalmış olacak ve bankalar zorunlu karşılık oranının düşük olmasını isteyeceklerdir.

2     Disponibilite Oranı : Bankalar kanuna göre taahhütleri karşılığında disponibl değer bulundurmak zorundadırlar.

            Disponibl değer;likitidesi yüksek,nakit ya da nakde çevrilmesi kolay değerlerdir.

                        Disponibilite Oranı = (Disponibl Değerler / Taahhütler) x 100

            Taahhütlerin genel olarak kapsamı düşünüldüğünde bankalardaki TL mevduatlarıdır.

            Disponibl değerler başlangıçta MB kanununa göre; disponibl değerler kasa+efektif deposu olarak kabul edilirken daha sonraki uygulamalarda daha çok iç borçlanma senetleri dikkate alınmıştır.

                        Efektif  Deposu :

            Efektif dövizdir. Efektif döviz,nakit dövizdir. O da bozuk paradır. Bankaların kasalarındaki TL parası efektif kabul edilir.

            Tahvil vadesi 1 yıldan fazladır. Hazine bonosunun vadesi 1 yıldan azdır. Tahvil ve hazine bonosu iç borçlanma senetleridir.

            İç borçlanma senedi,devletin finansmanını sağlamak için çıkardığı senet borçlanma karşılığı aldığı senettir. İç borçlanma senedini bankalar 2 hafta içerisinde MB’na yatırmalıdırlar.

            Disponibilite oranı yükselirse para arzı üzerindeki etkisi zorunlu karşılık oranındaki gibidir. Yani para arzını azaltır.

            Amaç sadece kredi arzının merkezini sağlamak değil bankalar mali bünyelerini sağlam tutmak için altın rezervi bulundurmak zorundadırlar. İç borçlanma senetlerini nakde çevirmek kolay olduğu için altın rezervi iç borçlanma senetleri olarak kabul edilir. Mevduat sahiplerinin ani para çekimlerinde bu rezervleri kullanırlar.

3     Açık Piyasa İşlemleri : MB’nın piyasadaki para arzı dengesini korumak amacıyla piyasada mevcut menkul kıymetleri alması ya da satmasıdır. Bu işlem için yeni menkul kıymet ihraç edilmez.

            MB para arzını artırmayı amaçlıyorsa alımda bulunur. Satımda bulunduğunda piyasadan para çeker.

            MB açık piyasa işlemleri bünyesinde repo,ters repo,doğrudan alış ya da satış işlemleri yapılabilmektedir.

                        Repo :

            Bir menkul kıymetin belli bir vade ve faiz oranı üzerinden geri satın alınmak üzere satış işlemidir. Repo 1 günlük,1haftalık,1 gecelik ve 1 aylık olabilir.

            Eğer repoda faiz oranı yükselirse bunu piyasadaki likitide sıkıntısı belirler.

            Repoda iç borçlanma senetleri,hazine bonosu,devlet tahvil senetleri vardır.

            Repoda kârı faiz belirler. Geri satın alma fiyatı ile satış fiyatı arasındaki farktır. Reponun vadesi uzun olursa faiz oranı daha yüksek olur. Çünkü daha riskli hale gelir.

            Reponun 2 uygulaması vardır;

  1. a.      Açık Repo : Taraflardan birisi istediği zaman sözleşmeyi feshedebilmektedir. Açık repoda taraflardan borçlu olan teminat olarak kullandığı senetleri değiştirme hakkına sahiptir.
  2. b.      Sürekli Repo : Sözleşme sürekli oldukça kendiliğinden yenilenir (vadesine göre). Ama taraflardan biri feshetmedikçe bu gerçekleşmez.

Swap:             Yabancı para üzerinde yapılan repo işlemine denir.

Gelir Ortaklığı Senetleri :    Açık piyasa işlemidir. Türkiye’de 1986-87 döneminde kullanılmıştır. Toplu konut ve komut ortaklığı idaresi tarafından büyük yatırımların finansmanı amacıyla devlete ait belirli tesisler için çıkarmış olduğu senettir (ihraç ederek sattığı senet). Burada belirli bir vade diliminde kişilere sahip oldukları senet kadar tesislerin ortaklığı verilir.

4     Reeskont Oranı : MB’nın ödünç para verme işlemlerinde kullandığı faiz oranıdır. MB bankalara kredi verirken belirli teminatlar istemektedir. Reeskont kredisi kullanımında MB bankalardan belirli teminatlar istemektedir. Bu teminatlar gayri menkuller,devlet iç borçlanma senetleri,tahvillerdir.

            MB bankalara senetler karşılığı avans da kullandırır. Avans,kısa vadeli kredilerdir.

            MB reeskont işlemiyle yeniden iskonto işlemine tabi tutulabiliyor.

            MB daha çok orta vadeli ve uzun vadeli reeskont kredisi kullandırır. Son zamanlarda kısa vadeli kullandırmıştır.

5     Mevduat Faiz Oranları : Mevduata uygulanacak faiz oranlarıdır. MB mevduata uygulanacak faiz oranlarının azami veya kesin miktarlarını belirleme yetkisine sahiptir.

            MB diğer alternatif yatırımların getirisine göre faiz oranını düşük belirlerse bu durumda para ve kredi politikaları üzerindeki etkisi azalacaktır.

            Mevduat faiz oranının yükselmesi kredi faiz oranının da yükselmesini sağlar.

            Düşük faiz uygulamasının sebebi kredi faiz oranının düşük olması,böylece yatırımın fazla olmasını sağlamaktır.

            Mevduat faiz oranı öyle belirlenilmelidir ki enflasyon oranından daha yüksek getiri sağlamalıdır.

Net Faiz :       Brüt faizden kaynak kesilen gelir vergisi düşüldükten sonra kalan faizdir.

Reel Faiz :      Net faizle enflasyon arasındaki farktır.

            Dolayısıyla burada para otoritesi reel faizi belirleyecek durumda olması,pozitif olması enflasyonun üzerinde getiri sağlıyor; negatif olması enflasyonun altında getiri sağlıyor anlamına gelmektedir.

            Türkiye’de faiz oranlarının belirlenmesi 1933-60 yılları arasında kanun ve kararnamelerle, 1961-70 yılları arasında banka kredilerini tanzim komitesi tarafından, 1970-80 yılları arasında da MB tarafından belirlenmiştir. Dolayısıyla Türkiye’de 1933-80 arasında faiz oranı genel olarak güdümlü şekilde belirlenmiştir.

Güdümlü :     Faiz oranının ilgili organ tarafından belirlenmesidir.

            Faiz oranını enflasyona uygulayabilmek için 3 yöntem vardır:

1-  Güdümlü faiz politikası

2-  Endeksleme faiz politikası; Faiz oranlarının endeksteki değişime göre belirlenmesi.

3-  Serbestlik faiz politikası; Faiz oranlarının arz ve talebe göre (piyasa koşullarında) belirlenmesidir.

            24 ocak 1980 kararlarını takiben 1 temmuz 1980’de faiz kararnamesi çıkarılıyor. Bundan itibaren Türkiye’de faizler serbest olarak belirleniyor.

            Serbestlik faiz politikasında faiz oranları oldukça yükseliyor. Bu yükselmeyi banka kaldıramıyor. Bankalar bir araya gelerek centilmenlik antlaşması yapılıyor ve faiz oranının belli bir oranda olması sağlanıyor. 1983’te bu zorunluluk kredi kartlarına yansıtılmıştır.

6     İkna Yolu : MB’nın bankaları kredi ve para politikalarına yönlendirme yönünde ikna etmesidir. Yani para arzının daraltılması veya genişletilmesinde ortak bir kararın alınmasıdır.

7     Selektif Kredi Politikası : MB kredi dağılımının kalkınma politikalarının amaçları doğrultusunda yönlendirebilmek amacıyla farklı tedbirler alabilmektedir.

1-      Özel amaçlı kuruluşlara bazı kaynakları kullanma yetkisi verebilmektedir.

2-      Vergi muafiyet ve sübvansiyonlar

3-      Sektör bazında faiz,reeskont oranlarının farklılaştırılması.

            Bu tedbirleri başarıyla kullanmak için bankaların belirli sektörlere yönelik hizmetler vermesi gerekir.

            Sistemin değişikliğiyle araçlar da değişiyor.

8     İthalat Teminatları : İthalatçılar ithalat lisansı alabilmek için ithal ettikleri malın TL karşılığı belli bir bölümünü ticari bankalar aracılığıyla MB’na yatırmak zorundadırlar. İthalatçı, malın teslimi sırasında MB’dan teminatı geri alabiliyor.

            İthalat teminatı para arzını genişletici bir etki yaptığı için MB ithalat teminat para politikasını uygulamamıştır.

9     Asgari Ödeme Oranı : Türkiye’de henüz uygulanmamaktadır. Özellikle menkul kıymet borsalarının gelişmişliğine bağlı olarak uygulanmaktadır.

            Yatırımcılar yatırımlarını borçlanarak yapıyorlarsa (kredili yatırım) bunun toplam bedelinin asgari ödeme oranı tutarı kadar kısmını kendi imkanlarıyla ödemek zorundadır. Geri kalan kısmı için kredi kullanabilmektedir.

10   Zorunlu Döviz Devir Oranı : Bu oran özellikle 1996-98 arasında piyasadaki döviz seviyesini kontrol altında bulundurmak için kullanılan araçtı (Araç olarak yer almaktadır,belirli dönemlerde kullanılabilir).

            MB döviz kazancı elde eden kuruluşların döviz gelirlerinin belli bir oranını satmayı zorunlu tutabilmektedir. Bu oran zorunlu döviz oranıdır.

            Bankalar,özel finans kurumları,PTT gişeleri döviz geliri elde ederler.

            Zorunlu dövizi satma durumu piyasadaki para arzını artırır. Çünkü döviz karşılığı MB piyasaya TL sunuyor. 1999’da oran 0 düzeyinde kalıcı olarak bulunduruluyor. Yani şimdi bu oran kullanılmıyor.

İnterbank : Bankalar arası para piyasası olan bankadır. Bankaların kendi aralarında borç alıp vermeleridir. Bankaların kendi aralarında kısa vadeli fon açıklarını giderebildikleri piyasalardır. Bir tarafta kısa vadeli fon fazlası bulanan banka diğer tarafta kısa vade fon açığı bulunan banka vardır.

            İnterbank 1986’da TCMB’ nin kontrolünde kurulmuştur. MB’ nin kontrolü altında işlemleri gerçekleştirilmiştir. İşlemlerin gerçekleştirilmesi öncelikle bankaların bilgisayar arcılığıyla birbirlerini tanımaksızın fon açık ve fazlalıklarını MB’na iletirler.

            Banka kredi kullandırmak için belirli bir faiz oranı ister. Teklifler uygun ise o gün işlem yapılır. Uygun değilse bir sonraki gün işlem yapılır. Buna başvurmanın nedeni piyasadaki likitide sıkıntısıdır.

            İnterbank,ek ek emisyona gerek duymaksızın bankaların kredi ihtiyaçlarının karşılanacağı piyasadır. İnterbank faiz oranlarının yüksekliğini piyasadaki nakit oranı belirler.

            MB faiz sınırı koyabilmektedir.bankaların maliyetlerini inceleyerek kredi kullanabilecekleri miktar söyler. Kredi kullanmak isteyen bankalar MB’na teminat yatırmak zorundadırlar. Teminatlar; devlet iç borçlanma senetleri, döviz ya da efektif depolardır.

            İşlem gerçekleştirilecekse kredi almak isteyen kuruluş teminatlarını en kısa sürede MB’na yatırmak zorunda ve şayet aldığı krediyi zamanında yatırmazsa almış olduğu kredi karşılığında göstermiş olduğu teminat TL’ye çevrilerek MB tarafından kullanılarak borç ödenmesi yoluna gidilir.

            Eğer kriz dönemi ise haftalık krediler de gerçekleştirilebilir.

            Son dönemlerdeki düzenlemeler ile MB’nın piyasadaki kontrolü giderek azaltılmaya çalışılmıştır. Nedeni piyasanın daha serbest işlemesidir. MB devreden çıkarsa bankaların kendi bünyelerinde daha verimli çalışacaklarına inanırlar. Ama MB’nın belli bir oranda kontrolü olmalıdır.

Döviz ve Efektif Piyasaları :  Bankaların döviz alıp sattığı piyasalardır. 1988’de MB bünyesinde kurulmuştur. MB’nın kontrolü altındadır.

            İnterbanktaki işlemlere benzer şekilde aracılar ve bankaların döviz alım satımına yönelik olarak döviz kurunun belirlenmesini sağlamıştır. Döviz kuru arz ve talebe göre belirlenmekteydi. Daha sonraki uygulamalarda belirli sayıdaki bankaların döviz alış ve satış fiyatlarının ortalamalarının ortalaması alınmak suretiyle döviz kurları belirlemiştir. Bu bankaların belirlenmesinde belirli kıstaslar kullanılmıştır. Zorunlu döviz oranı ve efektif devri en yüksek olan bankalar seçilir. Dövizden daha fazla kâr eden bankalar yani döviz rezervi daha fazla olan bankalardır.

            MB’na yatırılan teminatlara ek yabancı devlet tahvilleri veya hazine bonoları,altın depoları,gelir ortaklığı senetleri,müteahhit bonoları verilebilir.

            Devlet iç borçlanma senetleri vadesine 1 yıldan az kalan, vadesine 1 yıldan çok kalan ve TEFE’ye endeksli olmak üzere üçe ayrılır.

2     Mevduat  Bankaları :

            Mevduat bankaları derken faiz gelirinden kâr elde etmek için bünyesinde topladığı mevduatları kredi olarak kullandıran ekonomik birimler akla gelir.

            Türkiye’de bankacılık faaliyetleri 3182 sayılı kanunla düzenlenmiştir. En belirgin düzenlemeler bu kanunla yapılmıştır.

            1999’da kabul edilen 4491 sayılı kanunda da bankalar üzerinde önemli değişiklikler yapılmıştır.

            1999’da en belirgin düzenleme BANKACILIK DÜZENLEME VE DENETLEME KURULU olmuştur. Bankacıların yapmış oldukları işlemleri önceleri çeşitli kuruluşlar yapıyordu.

            2002’de Türk banklarının Avrupa bankalarına uyumu için düzenlemeler yapılmıştır.

            Bankalar kanununa göre Türkiye’de kurulacak bankaların aracı ortaklığının olması,hisse senetlerinin tümünün yazılı olması,ödenmiş sermayenin kanunca belirlenen miktarın (Bu miktar en son 20,000,000,000,000 olarak belirlenmiştir) altında olmaması gerekmektedir.

            Bir bankanın kurulması için ayrılan sermaye ödenmiş sermayedir.

            Türkiye için kurulacak yeni bir banka fiilen ödenmesi için ayrılan sermaye (ödenmiş sermaye) 20,000,000,000,000’dan az olamaz.

            Yabancı bir kuruluşun Türkiye’de  kuracağı bankada ödenmiş sermayeye ek olarak (20,000,000,000,000’a ek) yedek akçelerin toplanması,gerekirse bu yedek akçelerden de zararın düşülmesi gerekir.

Yedek  Akçe :           Kârdan dağıtılmayacak işletme bünyesinde alıkonulan paradır.

            Mevduat bankaları özel,kamu ve yabancı sermaye ile kurulabilir.

                        Kamu Sermayesiyle Kurulmuş Olan Bankalar :

            Türkiye’de kamu bankaları giderek azaltılmaktadır. Özel amaçlı olarak kurulmuş ama ticaret faaliyetleri yerine getiren banklardır. Örneğin Ziraat Bankası,Vakıfbank…

                        Yabancı Sermayeyle Kurulmuş Olan Bankalar :

            Türkiye’de daha çok kurulmasının amacı döviz sağlamaktır. Kredi sağlarlar. Cumhuriyete kadar var olup cumhuriyetten sonra yok olmuşlardır.

3     Mali  Aracı  Kuruluşlar:

  1. a.      Menkul Kıymet Borsaları :

            Menkul kıymetlerin alınıp satıldığı piyasalardır. Menkul kıymet borsaları birinci ve ikinci piyasalar olma üzere ikiye ayrılır:

–        Birinci Piyasalar :     İşletmelerin finansman kaynağı olabilmesi için çıkarmış olduğu menkul kıymetleri ilk elden satışa sundukları piyasaları ifade eder. Yeni çıkarılan menkul kıymetler birincil piyasada satılmaktadır. Yeni çıkarılan kıymetlerin ilk 3 ayda satılması gerekir. Anonim ortaklıklar hisse senedi çıkarabildikleri gibi tahvil de çıkarabilirler.

            Devletin çıkarmış olduğu tahviller MB aracılığıyla satışa sunuluyor. Özel sektörün çıkarmış olduğu tahviller bankalar aracılığıyla piyasaya sürülür.

            Anonim şirketin çıkarabileceği tahvil miktarı şirketin genel kurulunca onaylanan bilançosunda yer alan çıkarılmış sermaye,ödenmiş sermaye ve yedek akçeler toplamından şayet varsa zararın düşülmesi esasında elde edilen tutardan fazla olamaz.

Çıkarılmış Sermaye :           Satışı yapılan hisse senedi tutarıdır.

            Özel şirketin çıkardığı tahvil birinci piyasada satılır. Ancak satış taahhütlü pazarlama (garantili satış) niteliğindedir. Nedeni;çıkarılan tahviller 3 ay içerisinde satılması ileli nedeniyle.

Garantili Satış :         Satılamayan hisse senedi veya tahvil kurucular,hak sahipleri ya da aracı kurumlar tarafından satın alınarak bedellerinin nakden ödenmesi.

Özel Şirket :               Anonim ortaklıktır.

–        İkincil Piyasalar :     En az bir kere işlem görmüş (alınıp-satılmış) menkul kıymetlerin işlem gördüğü piyasalardır.

            Türkiye’de mevcut olan piyasa İstanbul Menkul Borsası’dır. 1986’da kurulmuştur. İki tane alt piyasası vardır:

1            Hisse Senedi Piyasası :       Hisse senetlerinin alım satımının yapıldığı piyasalar.

2            Tahvil ve Bono Piyasası :  Tahvil ve bonoların alım satımının yapıldığı piyasalar.

  1. a.      Ulusal Pazar :     Hisse senetleri borsaya kayıtlıysa işlem görebiliyor. Kot içi piyasadır. Kot içi piyasası bir menkul kıymetin piyasada işlem görebilmesi için borsaya kayıtlı olması gerekir. Bu da kot ile yapılır.
  2. b.      Bölgesel Pazar :  Kot dışı pazardır. Borsaya kayıtlı olmayan hisse senetlerinin alınıp satıldığı piyasalardır.
  3. c.       Toptan İşlemler (Satış) Pazarı :  Belli bir miktarın üzerindeki işlemlerin gerçekleştiği piyasadır. Özelleştirme işlemlerinde blok şahsi yapılınca bu piyasada satılır.

            Özelleştirme yaparken hisse senetlerinin satılışında çoğunun bir kişiye geçmemesine dikkat etmek gerekir.

  1. d.      Yeni Şirketler Pazarı :   Yeni kurulan ve gelişme potansiyeli yüksek şirketlere ait hisse senetlerinin alınıp satıldığı piyasadır. Bu şirket tahvil çıkarırsa bu tahvil risklidir. Çünkü gelişme potansiyeli vardır.
  2. e.       Gözaltı Pazarı :   Burada işlem yapan şirketlerin yapmış olduğu işlemlerin kontrol altında bulundurulmasına ve bu konuda yatırımcıların bilinçlendirilmesine yönelik hizmet veren piyasadır.
  3. f.       Uluslar arası Pazar :      Eski doğu bloğu ülkeleri (Yugoslavya vs),Türkiye Cumhuriyetleri (Kazakistan,Afganistan) ve Ortadoğu’da yer alan devletlerin şirketlerine ait hisse senetlerinin işlem gördüğü piyasalardır.

            1995’te kurulmuştur.

            Bu piyasada özel işlemler de gerçekleştirilebilir. Resmi müzayedeler,mahkemeler ve icra organları tarafından borsada yapılması zorunlu görülen işlemleri ifade eder.

            Yine birinci el işlemler hisse senedi piyasasında yapılabilmektedir.

            İMKB hem birinci hem de ikinci piyasa özelliği taşır.

            Tahvil ve bono piyasasında MB,piyasaya üye bankalar ve aracılar yetki belgesi alması gerekir. Bankaların lehine SPK’dan izin alması gerekir.

            Piyasada sadece belli tahvil ve bonolar değil ayrıca gelir ortaklığı senetleri,dövize endeksli gelir ortaklığı senetleri ve borsaya kayıtlı özel sektör tahvilleri de işlem görebilmektedir.

            Tahvil ve bono piyasasının 2 alt dalı vardır:

1        Kesin Alım Satım Pazarı :       İşlemlerin gerçekleştirildiği anda alım satımın gerçekleştiği pazardır.

2        Repo ve Ters Repo Pazarı :    Burada işlem birimi lottur. 1 lot 1000 adet hisse senedini ifade etmektedir.

            Borsadaki işlemler borsa üyeleri aracılığıyla yapılır. Borsa üyelerini broker adındaki kişiler temsil eder.

Broker :         Piyasada borsa üyeleri adına işlem yapan kişilere denir.

            Yatırımcılar işlemlerini alım ya da satım emirlerini vermeyle gerçekleştirirler.

Bankerler :    Ödünç para verme işlemi kanunda 2279 sayılı kanuna göre ödünç para verme işlemiyle uğraşanlara banker,yaptıkları işe de bankerlik adı verilir. Türkiye’de genel olarak iki türlü bankerlik vardır:

1     Piyasa Bankerliği :       Halktan çek,bono,mevduat sertifikası gibi menkul kıymetler karşılığında para toplayan ve ödünç para işleriyle uğraşan bankerlerdir.

2     Borsa Bankerliği :        Halktan tahvil,hisse senedi gibi menkul kıymetler karşılığında para toplayan ve yine topladığı parayı ödünç para verme işlemlerinde kullanan bankerlerdir.

            Haltan belirli menkul kıymetler karşılığında para topluyorlar. Bu yönüyle bankacılara benzerler.

            Senetlerin ve menkul kıymetlerin aralarındaki fark vadeleridir.

            Para piyasası işlemleri uzun vadelidir (1 yıldan fazla). Aracılar,hisse senedi ve tahvil toplarken bankerler para toplarlar. Geri satın alma fiyatları mevduat faiz oranlarından ve halkın parasının nominal değerinden fazla tutuluyor ki halk da kârlı bir yatırım için bankerleri tercih etsin.

            Mevduat faiz oranlarının düşük tutulması halkı bankerlere kaydırdı.

            Bankerlerde bir düzen olmadığı için bankerler aldıkları parayı verimli olarak kullanamıyorlar ve bu nedenle bankerler de sorun yaşanıyor. Bu durumda insanlar mağdur olmaktadırlar.

            Mevduat faiz oranlarının düşük olması MB’nın etkinliğinin azalmasına neden olmaktadır.

            Bankerler 1981’de çıkarılan 2499 sayılı sermaye piyasası kanunu ve 1985’te çıkarılan 3182 sayılı bankerler kanunu tarafından düzenlenmiştir. Böylece bankerlik faaliyetlerine belli sınırlamalar getirilmiştir. Bu düzenlemelere göre bankerler mevduat toplayamazlar,ancak sermayeleri tutarında ödünç para verebilirler ve banka faizi üzerinden faiz uygulayamazlar.

            Bankerlerin sermaye piyasasında işlem yapabilmeleri için aracılık yetki belgesinin olması gerekir. Aracılık yetki belgesi sermaye piyasası kurumundan alınır.

            Banker aracılık yetki belgesine sahip ve piyasada işlem yapabiliyor anonim ortaklık şirketinin kurulması lazım ve anonim hisselerinin %51’i yazılı olmalıdır.

4     Diğer Mali Kurumlar :

            Para oluşturma gücü yoktur. Ticari bankalar kaydi para oluşturabiliyorlar. Ticari bankalardan ayrılan özelliği para oluşturma gücü olmamasıdır.

1            Yatırım ve Kalkınma Bankaları :            Kaydi para oluşturamaz ve mevduat kabul etmezler.

            Sermaye piyasasında faaliyet göstermek (çünkü özel finans kurumlarının olduğu kurumlarda farklı görüşlere sahiptir. Bir kısmı bancılık kesiminde,bir kısmı bankacılık dışında gösteriyor. Mevduat bankaları özel finans kurumları olarak gösterilebilir.) işletmelerin etkin olarak yönetimleri ve sağlıklı bir yapıya kavuşturulmaları amacıyla devir ve birleşme konuları da dahil olmak üzere her türlü danışmanlık hizmetini gerçekleştirmek amacıyla kurulurlar ve mevduat kabulü (halktan) dışında genel olarak bankacılık işlemlerini gerçekleştirirler.

            A.        Kamu Sermaye Yatırım ve Kalkınma Bankaları :

  1. a.      Eximbank başlangıçta devlet yatırım bankası olarak kurulmuştur. O zaman amacı daha çok Kamu İktisadi Teşebbüs (KİT) yatırımlarının finansmanı olmuştur. Daha sonra Eximbank olarak faaliyetine devam etmeye başlamıştır. Eximbank 1964’te kurulmuş 1987’de değiştirilmiştir. Eximbank dış ticaretin finansmanına yönelik faaliyet göstermektedir.
  2. b.      Türkiye Kalkınma Anonim Şirketi
  3. c.       İller Bankası; 1933’te Belediye Bankaları kurulmuş,1944’te İller Bankası’na çevrilmiştir. Belediye bankaları belediyenin ihtiyaçlarını karşılıyordu. İller bankası,özel idaresine yapılan projelerin finansmanını ve danışmanlığını yapardı.

            Yatırım ve kalkınma bankalarının kaynaklarında farklılık arz etmektedir. Özel kurumlarda öz kaynak idi. Bankalarda öz kaynaktan çok yabancı kaynak ağır basmaktadır. Yabancı kaynaklar mevduat oluşturmaktadır.

            B.        Öz Sermaye Yatırım ve Kalkınma Bankaları :

            İhtiyat – Sermaye = Öz Kaynak

–        TCMB’ nin sağladığı krediler

–        Hükümet tarafından finansal amaçlı olarak kullanımlara sunulan fonlar.

–        Çıkarılacak tahvil hasılatı. Yatırım ve kalkınma bankalarının çıkarmış oldukları tahvilleri yurt dışında satışa sunarak kaynak temin edebilirler.

            Bankalardan birkaç banka birleşerek tahvil çıkaran bankanın tahvillerini yurt dışında satışa sunabilirler.

            Yatırımda faaliyet gösteren bankalar yurt içinde faizler yüksek olunca yurt dışından kredi sağlamaya çalışırlar. Burada açık pozisyon söz konusu olur.

            Özel sermayeli yatırım ve kalkınma bankalarının amacı sanayinin geliştirilmesine yönelik büyük projelerin desteklenmesidir.

2       Kredi Kooperatifleri :          Özellikle tarımsal alanda çiftçilerin kısa vadeli ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla oluşturulan tüzel kişiliğe sahip ortaklıklardır. Bu ortaklıklar gerektiğinde senet çıkararak bu senetleri MB’na iskontoyla sunmak maksadıyla kaynak sağlayabilirler.

3            Sigorta Şirketleri :  Vadeli yatırım aracıdır.

4       Yatırım Fonları :      Halktan kalkınma belgeleri karşılığında toplanarak paralarla riskin dağıtılması esasından hareketle belge sahipleri adına menkul kıymetler,altın ve diğer değerli madenler portföyü işletmek üzere oluşturulan mal varlığıdır.

Portföy :        Yatırım çeşitliliği,farklı yatırım araçlarını içerir.

            Yatırım fonlarının tüzel kişiliği yoktur. Fonun mal varlığı kurucunun mal varlığından ayrı tutulmaktadır. Kurucu fonu belge sahipleri adına yönetmek ve temsil etmekle görevlidir.

            Önceleri yolsuzca bankalar katılım belgesi yani yatırım fonu kurabiliyordu. 1922’den sonra yapılan düzenlemelerle aracı kuruluşlar,sigorta şirketleri,emekli ve yardım sandıkları fon kurabilmektedir. Her bir kurumun fon kurabilmesi için sermaye piyasasından izin alması gerekir.

            Bankalar,aracı kurumlar ve sigorta şirketlerinin kurabilecekleri azami fon miktarı şu şekilde belirlenir.

            İlgili kuruluşların ödenmiş sermayeleri

            Yedek akçeler

+          Yeniden değerleme fonu

–––––––––––––––––––––––––––––––

                        X

–                 Zararlar

–––––––––––––––––––––––––––––––

                        Y10   =  Fon Miktarı

Yeniden Değerleme Fonu :  Bir işletmenin demirbaş yani sabit varlıkların enflasyon nedeniyle düşen piyasa değerlerini bugünkü piyasa değerine eşitlenmesi işlemidir. Yani piyasa değerlerinin altında kalan defter değerlerini piyasa değerlerine eşitleme işlemidir. Bu işlem sonucundaki tutar yeniden değerleme fonudur.

            Emekli ve yardım sandıkları için kurulan faiz ise kendi kurucularının öz varlığıyla sınırlıdır.

            Sermaye piyasası kurumunda fonun oluşturulabilmesi için izin alınması halinde ihraç edilen kurucu belgeleri en geç 30 gün içerisinde halka arz etmelidir. Bu arzında Türkiye çapında yaygın gazetelerle ilan vermek suretiyle yapılması gerekir.

            Katılma belgeleri fiyatları her gün için ayrı ayrı belirlenmelidir. Katılma belgesi alınmak suretiyle yatırım fonu yapılınca gelir satış fiyatı alış fiyatı belirlenir.

            Genel olarak özellikle yurt dışında yatırım fonları 2 şekilde kullanılabilmektedir;

Å                  Sabit Sermayeli Fonlar (Kapalı Uçlu Fonlar) :     Fon kurulu katılma belgeleri satıldıktan sonra sermaye artırımına gidilemez. Yeni katılım belgeleri ihraç edilemez. Kurulan fonda gerektiği taktirde katılım belgesi ihraç edilebilir.

Å                  Değişken Sermayeli Fonlar (Açık Uçlu Fonlar):  Sabit sermayesi fonun tersi söz konusudur. Katılma belgeleri satışı takiben yeniden katılma belgeleri ihraç edilebilir. Yani fonun belli bir sermaye sınırı yoktur.

                        Fon Tipleri :

            Fon iç tüzüğünde belirtmek suretiyle portföy değerinin ağırlıklı ortalama en az %25’i Türkiye’de kurulmuş olan anonim şirketleri hisse senetlerine yatırılıyorsa A Tipi Yatırım Fonları,bunun dışında kalanlar B Tipi Yatırım Fonu  olarak adlandırılır.

                        Fon Türleri :

            Fon portföyünün en az %51’i devamlı olarak;

–        Kamu ve özel sektör borçlanma senetlerine yatırılıyorsa tahvil ve bono fonu

–        Türkiye’de kurulan anonim ortaklıkların hisse senetlerine yatırılıyorsa hisse senedi fonu,

–        Altın ve diğer madenlere yatırılıyorsa altın ve diğer madenler fonu,

–        Yabancı menkul kıymetlere yatırılıyorsa yabancı menkul kıymetler fonu olarak adlandırılır.

            Fon portföyünün tamamı her biri en az %20 oranında farkla yatırım araçlarından oluşturuluyorsa karma fon, portföyünün tamamı vadesine 90 günden az kalmış sermaye piyasası araçlarından oluşuyorsa likit fon olarak adlandırılır.

            Portföy sınırlandırmaları dışında kalan fonlar ise değişken fon olarak adlandırılır.

            Yatırım fonu cazip yatırım araçlarındandır. Ancak uzun vadeli yatırımlarda kısa sürede gelir elde edilemez. Yatırım fonu istikrarla gelir sağlar.

5       Menkul Kıymet Yatırım Ortaklıkları :      Sermaye piyasası kanununa göre menkul kıymetler ulusal ve uluslar arası pazarlarda işlem gören altın ve diğer madenler ve gayri menkul portföyü işletmek üzere oluşturulan anonim ortaklıklardır. Kayıtlı sermaye esasına göre kurulurlar ve hisse senetlerini arz etmek zorundadırlar.

Kayıtlı Sermaye :      Anonim ortaklıklar,çıkarabilecekleri azami hisse senedi miktarını belirten ticaret sicilinde tescil edilmiş olan sermayedir.

            Kayıtlı sermayede ihraç edilen katılma belgeleri tümüyle satılıp bedelleri nakden ödendikçe yeni hisse senedi ihraç edilemez.

            Menkul kıymet yatırım ortaklıkları hisse senetlerini satın aldıkları ortaklıkların herhangi bir şekilde yönetim ve sermayesine hakim olma amacını güdülemez.

                        Yatırım Fonu                                                                         Yatırım Ortaklıkları               

–        Tüzel kişiliğe sahip değildir. Mal varlığı vardır.              –    Tüzel kişiliğe sahiptir. Anonim ortaklıktırlar.

–        Katılım belgesi ihraç edilerek karşılığı nakden alınır.     –    Çıkarılmış olan hisse senedine yatırım ancak                                                                                                     aracı bir kuruluş yardımıyla borsada alınıp                                                                                                        satılır. Sermaye piyasası kurumudur.

–        Portföyün en az %25’i Türkiye’de kurulmuş olan          –    Hisse senedinin piyasa değerinin yükselmesiyle anonim şirketlerin hisse senetlerine yatırılıyorsa        kişi kâr ya da zarar eder. Hisse senedi başına     A tipi,bunun dışındakiler B tipidir.                                     düşen kârı dağıtım söz konusudur.

6       Risk Sermayesi Yatırım Ortaklıkları :       Girişim şirketlerince birinci el piyasada satışa sunulan likitidesi düşük ve uzun vadeli senetlere yatırım yapan ortaklıklardır.

Girişim Şirketleri :    Gelişme potansiyeli yüksek yeni kurulan şirketlerdir.

7       Gayri Menkul Yatırım Ortaklıkları :         Yatırım konusu gayri menkul ya da gayri menkule bağlı sermaye piyasası araçları olan ortaklıklardır.

                                               Para  Arzı :

            Para arzının tanımında farklı görüşler ileri sürülmektedir. Para arzının tanımında iktisatçılar tarafından kabul görmüş 4 yaklaşım vardır:

1        Klasik Yaklaşım

2        Chicago Yaklaşımı

3        Gurley ve ShawYaklaşımı

4        Krediyi İçeren Geniş Görüş (Yaklaşım)

1-          Klasik Yaklaşım :     Para arzı tanımına dolaşımdaki para + vadesiz mevduatlar   girmektedir. Para arzı tanımında vadesiz mevduat ülkede çek uygulanıyorsa vardır,uygulanmıyorsa yoktur. Daha çok paranın değişim aracı olma fonksiyonu üzerinde duran yaklaşımdır. Burada para arzı dar kapsamlıdır.

2-          Chicago Yaklaşımı : Para arzı tanımına  dolaşımdaki para + vadesiz mevduatlar + vadeli mevduatlar   girmektedir. Burada para arzı geniş kapsamlıdır. Bu tanım için 2 önemli kriter öne sürülüyor:

–   Milli gelir ile vadeli mevduatlar arasındaki ilişkinin vadesiz mevduatlara göre daha fazla almasıdır. Yani gelirdeki artış para arzındaki artışı desteklemektedir. Gelir artınca para arzı artar.

–   Vadesiz mevduatlarla vadeli mevduatlar arasında belirli ölçüde (seviyede) ikame esnekliğinin bulunmasıdır. Vadesiz mevduatlarda gelirin paraya etkisi daha azdır. Vadeli mevduat tasarruf aracı vadesiz mevduat tasarruf aracı olmadığı için gelirin para arzı üzerindeki etkisi daha azdır (vadesiz mevduatta)

3-          Gurley ve Shaw Yaklaşımı :           Para arzı tanımına para ve para yerine geçen ödeme araçları girmektedir. Para yerine geçen ödeme araçları farklı ağırlıkla verilerek para arzı hesaplanabilmektedir. Para yerine geçen ödeme araçları vadeli-vadesiz mevduatlar,menkul kıymetlerdir. Ödeme araçları likiditesi yüksek olan likiditesi düşük olana doğru ağırlandırılmaktadır.

4-          Krediyi İçeren Geniş Yaklaşım :    Para arzı tanımına banka ve diğer finansal kurumların kullandırdığı kredilerin toplamı girmektedir.

                        Türkiye’de Para Arzının Hesaplanması :

            Para arzı MB ve mevduat bankalarının konsolide (birleştirilmiş) bilançosu üzerinden kaynak ve kullanım esasına göre hesaplanmaktadır.

            1984 verilerine göre bir hesap yapılmıştır:

–                   Kaynak Esasına Göre Para Arzının Hesaplanması :

            Net dış varlıklar + Net yurt içi krediler – Kamu ödünç verme fonu – Net diğer kalemler    formülü kullanılır.

Net Dış Varlıklar :    Ödemeler arasındaki dengeyi yansıtan kalemdir. Dış varlıklar – Dış yükümlülükler    genelde dış yükümlülükler dış varlıklardan fazla olduğu için net dış varlıklar  “–“  (negatif) çıkar.

            Bir banka işletmesi için krediler alacaklı,mevduatlar borçludur.

                        Varlıklar                     Yükümlülükler          

                        Krediler                        Mevduatlar

            Dış varlıklar;

©  İMF’ deki rezerv pozisyonu

©  Özel çekme hakları bakiyesi

©  Muhabir bankalar nezrindeki hesaplar

©  Bankaların yabancı menkul kıymet varlıklarından oluşur.

İMF’ deki Rezerv Pozisyonu :        Her bir üye ülkenin İMF’ de kotaları vardır. Bu kotalar ülkelerin çekebilecekleri kredi miktarlarını belirtir. Dolayısıyla İMF’ de rezerv pozisyonu MB dış varlıklar hesabına takip edilir.

Özel Çekme Hakları :          İMF’ deki kotalardan ülkeler özel çek hakkı nispetinde kredi kullanabilirler. Dış varlıklarda takip edilir.

Muhabir Bankalar :             Eğer bir bankanın yurt dışında kendi şubesi yoksa yabancı bankalarla anlaşma yaparak işlemlerini gerçekleştirir. Bu yabancı banka muhabir bankalarıdır.

Net Yurt İçi Krediler :         MB ve mevduat bankalarının kamu kesimine,mevduat bankalarına,özel kesime kullandırmış olduğu kredileri ifade eder.

            Kamu kesimi net yurt içi kredileri aktifse yer alan kamu kesimine kullandırılan kredilerden pasifte yer alan kamu kredileri düşüldükten sonra elde edilir. Kamu girişim mevduatları içinde aynıdır.

Kamu Ödünç Verme Fonu :           Kredi işlemleri dışında kamuyla ilgili işlemlerin takip edildiği hesaptır. Dış borç ödemeleri,dış ticaretle ilgili ödemeler bu hesapta takip edilir.

Net Diğer Kalemler :            Ana (ilgili) hesaba aktarılmadan önce geçici olarak diğer kalemler adı altında takip edilen hesaplardır. Bilanço dengesini sağlayan kalemlerdir.

            Net ifadesi kullanılıyorsa hem aktifte hem de pasifte yer alır. Net ifadesi kullanılmıyorsa tek hesapta yer alır.

            Net diğer varlıklar (NDV) önce MB,daha sonra mevduat bankaları için bulunur.

            MB için dış varlıklar              =          1662,3

            MB için dış yükümlülükler    =          3948,2

                                   MB  NDV      =          +1662,3 – 3948,2   =  -2285,9

            Mevduat bankaları için dış varlıklar              =          923,3

            Mevduat bankaları için dış yükümlülükler    =          752,9

                                   Mevduat bankaları  NDV      =          923,3 – 752,9  =   -170,4

–>        Genel olarak  NDV  her ikisinin NDV toplamına eşittir;

                        NDV = -2285,9 – 170,4 = -2110,5

                                               NYİK :

            Kamudan alacaklar (Kamu kesimine kullandırılan krediler)

–          Kamuya borçlar (Kamu mevduatı)

––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

                                   X

            Kamu girişiminden alacaklar

            Özel kamudan alacaklar

+          Diğer menkul kuruluşlardan alacaklar

–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

                        MB  NYİK

            Kamu girişiminden alacaklar esasen sadece değer olarak ifade edilir. Aktifte varolan pasiflerde olmadığı için sadece KGA hesabı kullanılır. Pasiflerde de yer olsaydı KGB hesabı da kullanılırdı.

                        KGA ––>  Kamu girişimine kullandırılan krediler

            KGA’ da borçlu hesap olmadığından net değeri ifade eder. ÖKA’ da da aynıdır.

            KGB olsaydı;

                        Net KG = KGA – KGB  ile bulunurdu. Diğer hesaplar içinde aynıdır.

                        KA      = 444,6

                        KB      = 37,3

                        KGA   = 40,9

                        DUKA            = 30,5

                        MBNYİK = (444,6 – 37,3) + 40,5 + 36,5

                                        = 4480,7

            ÖKA  bilançoda olmadığından formülde kullanılmaz.

                        Mevduat Bankaları NYİK  =  (514,5 – 565,1) + 176,1 + 3624,8 + 25,9

                                                                   =  4170,2

                        NYİK  =  4480,7 + 4170,2 = 8650,5

                                               KÖVF :

                        MB KÖVF = 9,5 + 376 = 385,5

–                   Kullanım Esasına Göre Para Arzının Hesaplanması :

                        Dolaşımdaki para + Vadesiz mevduatlar + Avans para

Dolaşımdaki Para :   MB’daki rezerv paradan (pasif) mevduat bankalarının rezervlerinin (aktif) çıkarılmasıyla elde edilir. Para benzeri likitideler. TCMB’ nin yükümlülüğü.

MB’daki Rezerv Para :       Dolaşımdaki para + Mevduat bankalarının MB’daki zorlu ve serbest tevliat hes.

Mevduat Bankaları Rezervi :         Mevduat bankalarının kasa mevcutları + TCMB’ deki mevduatlar

Vadesiz Mevduat :    Ticari mevduatlar + Tasarruf mevduatları

                        DP       = 2100,5 – 1299 = 801,5

                        VM     = 1450,8

                        SP        = 2926,3 + 1,6 = 2527,9 2928

                 Para Arzı    = 801,5 + 1490,8 + 2928 = 5220,2

            Kaynak ve kullanım esasına göre bulunan para arzı aynı olur. Bu nedenle bilinmeyen net değer varlıklar bulunur.

                                   – Kaynak –                              – Kullanım –

                        NDV + NYİK – KÖVF – NDV = DP + VM + SP

                   = 2110,5 + 8650,5 – 385,5 – NDV = 801,5 + 1490,8 + 2928

                                                  6154,9 – NDV = 5220,2

                                                                 NDV = 934,7

                                   TCMB Para Arzı Tanımları :

            M1      = Dolaşımdaki Para + Vadesiz Mevduat (resmi hariç)         (Dar kapsamlı)

            M2      = M1 + Vadeli Mevduat (resmi hariç)                                  (Geniş kapsamlı)

            M2Y   = M2 + Döviz Tevdiat Hesapları

            M3      = M2 + Resmi Kuruluşlar Mevduatı + TCMB’daki Diğer Mevduat

            M3Y   = M3 + Döviz Tevdiat Hesapları

            Tüm bu tanımlar gerçeği yansıtamaz. Çünkü kara para ifadesi vardır. Bu nedenle dolaşımdaki para tam olarak hesaplanamaz (M1’de).

            Yastık altındaki parayı tam hesaplamak mümkün değildir (M2’de).

                                   TCMB  Bilançosu :

            MB’ nin pasifinde yer alan hesaplar üzerinde farklı politika araçlarıyla değişiklikler yapılabilmektedir. Başka bir ifadeyle yükümlülüklerini değiştirebilmektedir. Bu değişikliklerse aktifte yer alan varlıklarla finanse edilebilmektedir.

            Para politikası değişikliklerini direk MB bilançosunda gösterebiliriz.

                                               MB      Bilançosu

                                    Aktif                                               Pasif                       

                        Varlıklar + Alacaklar              Sermaye + Borçlar

AKTİF

PASİF

1-  Altın mevcudu

2-  Döviz borçluları

3-  Madeni para

4-  Dahildeki muhabirler

5-  Menkul değer cüzdanı

6-  İç krediler

7-  Açık piyasa işlemleri

8-  Dış krediler

9-  İştirakler

10-Gayri menkul ve demirbaş

11-Takipteki alacaklar

12-Değerleme hesabı

13-Muvakkat borçlular

14-Diğer aktifler

1-  Tedavüldeki banknotlar

2-  Hazinenin alacakları

3-  Döviz alacakları

4-  Mevduat

5-  Açık piyasa işlemleri

6-  Dış krediler

7-  İthalat akred. bedel. Tem. ve dep.

8-  Ödenecek senet ve havaleler

9-  Sermaye

10-İhtiyat akçesi

11-Karşılıklar

12-Değerleme hesabı

13-Muvakkat alacaklılar

14-Diğer pasifler

                        Temel Aktif Hesaplar :

1            Altın Mevcudu :           2’ye ayrılır;

  1. a.      Uluslar arası  Standardı Olan altın Mevcudu :  Uluslararası standartta olan altın mevcudunun tamamı bankaya ait olup bir kısmı kasalarda bir kısmı ise yurtdışındaki muhabir bankalar nezrinde tutulmaktadır. Örnek 999,911,000  saflıkta olup uluslar arası kuruluşların damgasını taşıyan külçe altınlardır.
  2. b.      Uluslar arası Standardı Olmayan Altın Mevcudu :       Bu altın mevcudunun bir kısmı hazineye ait olup pasifte hazine alacakları hesabından gösterilmektedir.

2            Döviz Borçluları :         2’ye ayrılır;

  1. a.      Konvertibl Olan Döviz Borçları :             Konvertibl yabancı paraları ulusal paralara değiştirebilme özelliğidir. Tam ya da sınırlı olur. 1989’da Türk parası kovertible geçmiştir. Ancak iktisatçılar bunun erken olduğu görüşündedir.

            Kendi arasında 2’ye ayrılır;

–       Efektif Deposu :           CMB’ nin kasalarında bulunan efektif (nakit) mevcutlarını ifade eder.

–       Muhabir Hesaplar :     Faize tabi cari hesapları,kredi mektuplu döviz tevdiat hesaplarını,portföy hesaplarını ve anlaşma hesaplarını içermektedir.

Cari Hesap :  Sürekli olarak işleyen hesaptır.

Kredi Mektuplu Döviz Tevdiat Hesabı :   Yurtdışında çalışan işçilerin TCMB ‘daki döviz hesaplarıdır.

Portföy Hesabı :        Yabancı menkul kıymetler üzerinden oluşturulur.

Anlaşma Hesabı :      Ülkeler ya da bankalar arasındaki karşılıklı anlaşmalardan oluşur.

  1. b.      Konvertibl Olmayan Döviz Borçları :

–       Efektif Deposu :           TCMB ‘nin kasasındaki Konvertibl olmayan efektif (nakit) mevcutlardır.

–       Muhabir Hesaplar :     Konvertibl olmayan dövizler üzerinden içerdeki muhabirler nezrinde açılan mevduat hesaplarıdır.

İçerdeki Muhabir :   MB’nın şubesinin olmadığı yerde muhabir bankadır. Ziraat bankası gibi…

3            Madeni Para :   MB’nın kasasında kurulan ufaklık paralar. Ufaklık parayı hazine basar.

4            Dahildeki muhabirler :            TCMB ‘nin şubesi olmayan yerlerde Ziraat Bankası nezrinde açılan hesaplar. Bu hesaplar TL üzerinden olur.

5            Menkul Değerler Cüzdanı :    TCMB ‘nin menkul kıymet portföyüdür.

  1. a.      Devlet İç Borçlanma Senetleri :    Hazine bonosu ya da tahvili ifade eder.
  2. b.      Diğer :          Bankalar Kanunu’na göre bankaların kanuni yedek akçeler karşılığı devlet tahvili alabilmek için ayırdıkları paraları ihtiva eder. Yani devlet tahvili almak için fon ayırmaları gerekir. Bu fonu menkul değerler cüzdanının diğerler hesabında olmalıdır.

6            İç Krediler :      Önceleri kullanılanlar;

  1. a.      Kamu Sektörüne Kullandırılan Krediler
  2. b.      Bankacılık Sektörüne Kullandırılan Krediler :  MB’nın bankalara kullandırdığı krediler.

            Şimdi kamu sektörüne kullandırılan krediler kaldırılmıştır. Yerine tasarruf mevduatı sigorta fonuna kullandırılan krediler konmuştur. Çünkü kamu iç kredileri para arzının artmasına neden oluyor.

            Sonuçta iç krediler;

  1. a.      TMSF’na Kullandırılan Krediler :      MB’nın TMSF’na kullandırdığı krediler.
  2. b.      Bankacılık Sektörüne Kullandırılan Krediler :          Daha çok reeskont işlemlerini kapsamaktadır.

            TMSF bankaların mali bünyelerini güçlendirmek amacıyla danışmanlık yapan ve her türlü finansal yardımda bulunan tüzel kişiliği olan fondur. Asıl amaç tasarruf mevduatını güvence altına almaktır.

            TMSF’na kullandırılan krediler,başlangıçta MB’nda iken 1999’da bankacılık devlet denetleme kuruluna bırakıldı.

            TMSF’nun kaynakları bankalar kanununa göre bankaların ödemeleri gereken primler,zaman aşımına uğrayan mevduatlar,MB’nın fona sağladığı krediler.

            Türkiye’de şuan bankaların TMSF’na devri vardır.

7            Açık Piyasa İşlemleri : Genel olarak MB’nın açık piyasa işlemleri repo ve swap işlemlerinden kaynaklanan alacakları göstermektedir.

  1. a.      Röpor Borçluları :  MB’nın repo işlemlerinden kaynaklanan alacakları ifade eder. Genel olarak MB’nın döviz ve menkul değer üzerinden yapmış olduğu repo işlemlerinden Türk ve yabancı para alacaklarını ifade etmektedir.

–       Nakit :   MB’nın döviz ya da menkul üzerinden yapmış olduğu işlemlerden yabancı ve Türk para alacakları.

–       Menkul : MB’nın menkul üzerinden yapmış olduğu menkul değer alacaklarını ifade eder.

  1. b.      Diğer :          MB’nın bankalar arası para piyasası işlemlerinden kaynaklanan alacakları ifade eder.

            Bu işlemler bankalar arası piyasa işlemlerinde gerçekleştirilen kredi alacaklarıdır.

8            Dış Krediler :    MB’nın ikili anlaşmalar gereği kullandırdığı kredilere ilişkin rakamlardır.

9            İştirakler :         MB açısından uluslar arası faaliyet gösteren kuruluşları ve nitelikleri ifade eder.

10       Gayri Menkul ve Demirbaşlar :         MB’nın sahip olduğu veya gayri menkul değerlerinin demirbaşlarının yer aldığı hesaplardır.

11       Takipteki Alacaklar :   MB’nın tahsil edemediği kredilerin izlediği hesaptır. Bankalar literatüründe donuk krediler geri dönmeme ihtimali yüksek olan kredilerdir.

12       Değerleme Hesabı :      Türk lirasının yabancı para karşısında değerinin değişmesine paralel olarak aktifte ve pasifte yer alan altın ve döviz mevcutlarının yeniden değerlendirilmesi sonucu ortaya çıkan aleyhte kur farkının yer aldığı hesaptır. 1996’dan beri artık bakiye vermez.

13       Muvakkat Borçlular :  Kamu ve bankacılık sektörü dışında MB’nın çeşitli işlemlerinden dolayı borçlu duruma gelen kuruluşların borçlarının izlendiği hesaptır.

14       Diğer Aktifler : Ana (ilgili) hesaba dahil edilinceye kadar geçici nitelikteki işlemlerin ve zararın takip edildiği hesaplardır.

                        Temel Pasif Hesaplar :

1-      Tedavüldeki Banknotlar : MB’nın ihraç ettiği banknot miktarını ifade etmektedir. Buna emisyon hacmi adı da verilmektedir. Karşılık varsa para basımının sakıncası yoktur.

2-      Hazinenin Alacakları :

  • Altın Mevcudu : MB’nın kasalarında muhafaza edilen ve uluslar arası standartta olmayan hazine altınlarını ifade eder.
  • Diğer : Hazine adına tahvil satış hasılatı ve vadelerinde ödenecek devlet iç borçlanma senetleri için ayrılan provizyonları (karşılıkları) ifade eder.

3-      Döviz Alacakları : MB’nın döviz borçlarını ifade eder. Dövizler hem konvantibl hem de konvantibl olmayanlardır.

4-      Mevduat : Aktifte iç kredilere denk gelir.

  • Kamu Sektörü : KİT,hazine,iktisadi devlet teşekkülleri
  • Bankacılık Sektörü : Bankaların MB’ında bulundurduğu zorunlu ve serbest karşılıklar.
  • Uluslar arası Kuruluşlar
  • Fonlar : Dahili sigorta fonuna ilişkin hesaplar fonlarda yer alır. Bankalar para nakitlerinde riskle karşı karşıya kaldıkları için ya dışarıdaki şirketlere sigorta yaptırırlar ya da kendi bünyeleri içinde sigorta yapmak zorundadırlar. Bankanın dahili sigorta fonuna belli oranda fon ayırması gerekir. Dışarıdaki şirket için ne kadar fon ayrılıyorsa banka da o oranda ayırır. O paranın geri dönmeme ihtimaline karşılık aynı miktarda fon ayrılır. Buda güçlü bir yapıyı gösterir.

5-      Açık Piyasa İşlemleri : MB’nın açık piyasa işlemleri repo ve swap işlemlerinden ve bankalar arası para piyasası işlemlerinden oluşan borçları ifade eder. 2’ye ayrılır:

  • Röpor Alacaklılar : Repo işlemlerini ifade eder.
    • Nakit : MB’nın döviz ya da menkul üzerinden yapmış olduğu işlemlerden yabancı ve Türk parası borçları.
    • Menkul : Döviz ve menkul üzerinden yapılan işlemler menkul borçlar ise menkuldür.
  • Diğer : MB’nın bankalar arası para piyasası işlemlerinden kaynaklanan borçları ifade etmektedir.

6-      Dış Krediler : MB’nın yurt dışı kaynaklarından sağlamış olduğu kredilere ilişkin borçları ifade eder.

7-      İthalat Akreditif Bedelleri : Teminat ve depozitolardır. Akreditif; bir bankanın 3. şahıs adına yurt dışındaki ajanı veya muhabirine yazdığı belli miktarda krediyi içeren mektuptur.

            Daha çok ithalat finansmanına yönelik kullanılan yöntemdir. Hem ithalat hem de ihracatçı için faydalı olmakla beraber ithalatçı adına (ihracatçıya karşı) banka güvencesi vermektedir.

 

Depozito : Bir borca (taahhüde) karşı önceden yapılan ödemedir.

            Bu hesap ithalat yönetmelikleri gereği MB’na yatırılmış olan paralar akreditif işleminin Türk lirası karşılığını ifade eder.

8-      Ödenecek Senet ve Havaleler : Alacaklılar için ihbarname çıkarılmış olan senetleri ihtiva eder. TL ya da yabancı para üzerinden takip edilebiliyor.

9-      Sermaye : MB’nın sermayesinin ne kadar olduğunu ifade eder. Şuan MB’nın sermayesi 25,000,000,000 TL’dir.

10-  İhtiyat Akçesi : MB ve bankalar kanuna göre ayrılan akçeler ile yeniden değerleme fonundan oluşmaktadır. Her bir hesaplama kanunlara göre gerçekleştirilir.

11-  Karşılıklar : Banka meclisince uygun görülen oranlarda ilerde oluşabilecek zararları karşılamak için ayrılan karşılıklar (fonlar).

12-  Değerleme Hesabı : TL’nin yabancı para karşısında değerinin değişmesine paralel olarak aktif ve pasifte yer alan altın ve döviz mevcutlarını yeniden değerlendirme sonucu ortaya çıkan lehte kur farkının yer aldığı hesaplar.

13-  Muvakkat Alacaklılar : MB’nın kamu ve bankacılık sektörü dışında gerçekleştirdiği işlemler nedeniyle alacaklı duruma düşen kuruluşların alacaklarının izlendiği hesaptır. MB’nın borçlu duruma düşmesidir.

14-  Diğer pasifler : Geçici nitelikteki işlemlerin takip edildiği hesaptır.

 

                        TCMB’nın Bilançosunu Etkileyen İşlemler :

            TL karşılığı döviz ya da altın alım satımı.

            TL karşılığı döviz alındığında döviz borçları hesabında artış olur. Bunun karşılığında TL’nin olması nakit ise tedavüldeki banknotlar artar. Nakit ödeme değil de hesaben ödeme olursa bankanın mevduatı artar dolayısıyla toplam mevduat artar.

                                   Döviz  Alıcı

               Döviz Borçları         Tedavüldeki Banknot (Mevduat)

            TL karşılığı altın alındığında altın mevcudu artar,karşılığında tedavüle para sunulduğu için tedavüldeki banknotlar artar.

                                   Altın  Alıcı

                       Altın                Tedavüldeki Banknot (Mevduat)

         TL karşılığı döviz satarsa döviz azalır. Tedavüldeki parayı çekeceği için de tedavüldeki banknotlar da azalır. TL karşılığı altın satarsa altın mevcudu azalır,karşılığında tedavülden para çekildiği için tedavüldeki banknotlar azalır.
                           Döviz  Satımı

     ––––––––––––––––––––––––––––––––––––

       Döviz  Borçları      Tedavüldeki Banknotlar

                                            (Mevduat)

 

                               Altın Satımı

     ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

                   Altın                Tedavüldeki Banknot

                                                   (Mevduat)

                                   Kredi  İşlemleri :

            MB bankacılık sektörüne kredi kullandırırsa iç kredileri arttırır. İç kredilerin artması da tedavüldeki banknotları arttırır (tedavüle para sunulduğu için tedavüldeki banknotlar artar). Bu da para arzını etkileyici yöndedir.

                          MB’nın Kredi Kullandırması

                     İç Krediler         Tedavüldeki Banknotlar

                                                           (Mevduat)

                                  

                                   Açık Piyasa İşlemleri :

            MB’nın piyasadaki likidite dengesini korumak amacıyla doğrudan menkul değer alıp satması işlemleridir. Açık piyasa işlemleri menkul değerler cüzdan hesabını artırır. Bu durumda tedavüldeki banknotlar da artış gösterir.

                                   Açık Piyasa İşlemleri

                        Menkul Değerler        Tedavüldeki Banknotlar

                               Cüzdanı                           (Mevduat)

                                   TL Karşılığı Swap İşlemi :

            MB ters repo yaptığında geri satmak üzere alış yapar (Repo : Geri satın almak üzere satış , Ters Repo : Geri satmak üzere alış işlemi)

            Eğer döviz alınıyorsa döviz borçlarını arttırır. TL karşılığı söz konusu olduğu için tedavüldeki banknotta artar.

            Açık piyasa işlemlerinde TL karşılığı olduğu için alacaklar hesabı artar. Ama yabancı para olarak ödeyeceği için borçları da artar.

                                   Swap İşlemi Döviz Alımı

                        Döviz Borçları (+)      Tedavüldeki Banknotlar (+)

                        A.P.İ                (+)      A.P.İ                               (+)

                        (Röpor Borçları)         (Röpor Alacakları)

            Eğer döviz satılıyorsa bu işlemin tersi olur.

                        Döviz Borçları (-)       Tedavüldeki Banknotlar (-)

                        A.P.İ               (-)       A.P.İ                               (-)

                        (Röpor Borçları)         (Röpor Alacakları)

Rezerv Para , Parasal Taban  ve  Merkez Bankası Parası  (MBP) :

            Merkez bankası para politikasını yürütürken piyasadaki likiditenin göstergesi olarak bir parasal büyüklük belirlemek ve bu büyüklükteki gelişmeleri tabip etmek zorundadır. Genel olarak dış ülkelerde bu büyüklük rezerv para iken Türkiye’de 1989 yılına kadar rezerv para ve parasal taban kullanılmış,bu yıldan sonra MB parasal büyüklüğünün işlenilmesine başlanılmıştır.

                        Rezerv Para :

            Tedavüldeki para ya da emisyon

            MB’nın bankacılık kesimine yükümlülükleri

            Fon hesapları

   +       MB’nın banka dışı olan yükümlülükleri

–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

                               Rezerv  Para

            MB’nın bankacılık kesimine yükümlülükleri :

                        Bankaların MB’ndaki zorunlu karşılıklar

                        Serbest mevduat

               +      Kullanılabilir krediler

            –––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

                     MB’nın bankacılık kesimine yükümlülükleri

            Banka açısından yaratılan para mevduat,yatıran açısından tevligattır.

                        MB’ndaki Mevduatlar ve Serbest Mevduatlar :

            Mevduat dışındaki bankerler,konsolosluklar ya da elçiliklerin mevduatları belediye,özel idareler.

            Serbest mevduatlar, MB’nın bankacılık kesimi dışında serbest bulundurduğu mevduatlar. Vakıflar, dernek kuruluşları.

            Kullanılabilir kredi, MB’nın bankacılık kesimine tanıdığı kredi limiti ile kesimin fiilen kullandıkları kredi tutarı arasındaki farktır. Diğer ifadeyle bankacılık kesimi için her an kullanılabilen kredidir.

            Rezerv para, MB’nın tedavüle çıkardığı para ile bankacılık kesimi ve bankacılık dışı kesimin yükümlülüklerinin toplamını ifade eder. içerik olarak formülden verilir.

            Rezerv paraya MB’nın açık piyasa işlemlerine net yükümlülüklerin (borçların) eklenmesiyle parasal taban büyüklüğüne ulaşılır. Parasal taban büyüklüğüne kamu mevduatı (MB’nın kamu kesimine olan yükümlülükleri) eklenirse merkez bankası parası büyüklüğüne ulaşılır.

            Açık piyasa işlemlerinden net borçlar MB’nın gerek piyasadan alım satımı,repo-ters repo işlemleri,swap işlemleridir.

                        Kamu Mevduatı :

            Kamu kesiminin MB’daki mevduatlarını ifade eder. KİT’ler hazinenin MB’nda tutulan mevduatıdır.

            Rezerv parada olan yükümlülükler TL’dir.

            MBP,MB’nın TL cinsinden ekonomideki tüm birimlere olan yükümlülüklerini ifade etmektedir.

            Rezerv para kullanım esasına göre hesaplanır. Çünkü pasifte yer alan kalemler pasiftedir.

           

                        MB’nın kaynak esasına göre belirlenmesi :

            MBP = Net Dış Varlıklar + Net Yurt İçi Krediler + Değerleme Hesabı + Net Diğer Kalemler

                                               DIŞ VARLIKLAR :

                        Net Dış Varlıklar :

            İMF’ deki rezerv pozisyonu + Özel çekme hakları bakiyesi + Muhabir bankalar nezrindeki hesaplar

        + Bankaların yabancı menkul kıymet varlıkları

            Net dış varlıkların kullanımındaki değişiklikler ödemeler dengesindeki değişiklikleri de yansıtmaktadır. Yani dış varlıklardaki 1 fazla ödemeler dengesinde de 1 fazla olduğu anlamına gelmektedir.

            İthalat yapıldığında döviz kaybı, ihracat yapıldığında döviz kazancı olur.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Connecting to %s